Steinar B. Aðalbjörnsson

Koffín

Af tilefni af fréttaflutningi og aukinni umræðu um magn af koffínmagni orkudrykkja sem til sölu eru á íslenskum markaði er ekki úr vegi að varpa skugga á almenn áhrif, virkni, notagildi og eituráhrif koffíns.

Yfirlit
Koffín er efni sem er viðurkennt til matvælaframleiðslu um allan heim. Oft er það sett í matvæli sem bragðefni en einnig eru dæmi um að koffín sé sett í matvöru vegna líffræðilegrar virkni efnisins á líkamann og eru orkudrykkir gott dæmi um slíkt. Langmest neysla koffíns á Íslandi kemur vegna neyslu á kaffi, te, kóladrykkjum og nú síðast orkudrykkjum. Erfitt er að gera sér grein fyrir hversu mikið magn koffíns er að meðaltali neytt á Íslandi en nýjar kannanir á mataræði þjóðarinnar ættu að geta veitt einhverja mynd af því hver meðalneyslan er.

Hlutverk
Koffín gegnir í raun og veru ekki neinu lífsnauðsynlegu hlutverki í líkamanum. Ólíkt mörgum öðrum fæðubótarefnum sem eru í almennri og löglegri notkun á Íslandi þá býr líkaminn ekki til neitt koffín sjálfur. Við fáum mest koffín úr kaffi (75-120 mg af koffíni í einum bolla, 0.2 lítrar að stærð), tei (30-80 mg í einum bolla, 0.2 lítrar að stærð), kóladrykkjum (20-70 mg úr hverri 0,5 lítra dós) og svo úr orkudrykkjum (skv. Umhverfisstofnun allt að 176 mg í lítra). Áhrif efnisins á líkamann eru vel þekkt og það eru einmitt þessi áhrif sem margur íþróttamaðurinn hefur reynt að nýta sér til árangursaukningar.

Rannsóknir
Áhrif koffíns á líkamann felast m.a. í því að efnið hefur örvandi áhrif á miðtaugakerfið og eru sterkustu rökin fyrir áhrifum koffíns á líkamann bundin við miðtaugakerfið. Koffín er talið hafa neikvæð áhrif á adenosín. Adenosín er náttúrulegt efni í líkamanum sem hefur letjandi áhrif á taugakerfið í gegnum minnkaða virkni taugaenda og taugaboða. Þannig hefur koffín örvandi áhrif með því að hafa neikvæð áhrif á letjandi virkni miðtaugakerfisins. Koffín er talið geta haft örvandi áhrif á miðtaugakerfið á fleiru vegu en enn sem komið er hefur þessi leið verið talin sú veigamesta. Örvandi áhrifin á miðtaugakerfið fela m.a. í sér að einbeiting eykst, aukin losun efinefríns/adrenalíns (chatecholamines) hormóns, aukið streymi af fitusýrum úr fituvef og aukin styrkur blóðsykurs.

Þegar koffíns er neytt getur það einnig haft örvandi áhrif á hjartavöðva, aukið tíðni og dýpt öndunar og einnig hefur verið sýnt fram á, þó ekki nema á tilraunastofu, að kraftur vöðvasamdráttar geti aukist við neyslu á koffíni.

Það er fyrst og fremst á þrennan hátt sem koffín er talið geta komið að notum við íþróttaiðkun og hugsanlega bætt árangur í ákveðnum tegundum íþrótta. Fyrst að nefna má telja að neysla á koffíni geti aukið kraft vöðvasamdráttar í gegnum aukið magns Ca++ jónar en jónin er mikilvægur hlekkur í vöðvasamdrætti. Þessi áhrif eru þó mjög óljós og ekki studd með niðurstöðum rannsókna á mönnum. Í öðru lagi er talið að örvun miðtaugakerfisins geti leitt til betri árangurs í íþróttum því við örvunina virðast áhrif þreytu minni og árvekni eykst. Á þann hátt geta íþróttamennirnir sem taka koffín í ákveðnu magni e.t.v. haldið áfram lengur og að vissu marki minnkað áhrif þreytu á árangur. Í þriðja og síðasta lagi er talið að neysla á koffíni stuðli að því að hlutfallslega meiri brennsla eigi sér stað frá fitusýrum og hlutfallslega minni frá kolvetnum. Þetta er sérstaklega mikilvægt í þegar áreynsla stendur yfir lengi (>30 mínútur) því líkaminn hefur ekki miklar kolvetnabirgðir og í t.a.m. maraþonhlaupum og lengri hlaupum er talið að þátttakendur gangi langt í að tæma kolvetnabirgðir líkamans. Undir þessum kringumstæðum er mikilvægt að geta nýtt hinn geysimikla orkuforða sem er í fituvef líkamans og neysla á koffíni eykur hlutfall fitusýra sem notaðar eru til orkumyndunnar. Þannig hafa margar rannsóknir bent til þess að sé rétt magn af koffíni neytt og það gert á réttum tíma geti það mögulega bætt árangur í þolgreinum.

Eituráhrif
Oftast eru eituráhrif vegna koffínneyslu væg og raunveruleg eituráhrif koma e.t.v. ekki í ljós fyrr en neysla nær 20 mg á hvert kg líkamsþyngdar á dag. Þá má búast við einstaklingar upplifi kvíða, óróleika og skapstyggð sérstaklega ef þeir eru ekki vanir koffínneyslu. Neikvæð áhrif á árangur í íþróttum geta átt sér stað þegar of mikið er tekið af efninu. 5-9 mg á hvert kg líkamsþyngdar 45-90 mínútum fyrir keppni telst vera ráðlagður skammtur hjá þeim sem eru ekki óvanir efninu. Ef of mikils magns er neytt má búast við kvíða, einbeitingarleysi, auknu þvaglosi, óþægindum í meltingarvegi og ógleði. Mun líklegra er að eituráhrifa koffínneyslu verði vart þegar smærri einstaklingar eiga hlut að máli, t.d. börn.
Samantekt
Koffín er efni sem notað er til matvælaframleiðslu og finna má í mörgum fæðutegundum. Mest er að finna í kaffi, te, kóladrykkjum og orkudrykkjum. Efnið hefur fengið talsverða athygli fyrir hugsanleg jákvæð áhrif á árangur í íþróttum. Sýnt þykir að efnið aðstoði við bruna á fitusýrum líkamans og að það örvi miðtaugakerfið hvorutveggja áhrif sem nýst geta í íþróttum. Sé of mikils af efninu neytt getur það haft neikvæð áhrif hvort sem heldur á getu í íþróttum eða á almenna heilsu og vellíðan. Ákveðnar viðmiðanir hafa verið setta upp af yfirvöldum um magn koffíns í drykkjarvörum en erfitt er að stjórna magni í öðrum vörum þar sem oft er um að ræða náttúrulegt magn líkt og í kaffi og tei. Að lokum ber að minnast á að mælt er eindregið frá því að börn, konur með barn á brjósti eða barnshafandi konur neyti koffíns í miklu magni enda eru ákveðnar vísbendingar um neikvæð áhrif koffíns á hegðun barna sem og á eðlilegan þroska fósturs.

Steinar B. Aðalbjörnsson, næringarfræðingur og deildarstjóri einkaþjálfunardeildar.

Upplýsingar um heimildir má fá hjá höfundi.

Til baka